نكنند » ( 1 ) . به همين دليل در دورانها خفقان بارى كه خلفا و سلاطين جور اجازه نشر اين احكام را به مسلمانان نمىدادند آنها با استفاده از اين فرصت ، مشكلات خود را حل مىكردند و با تماس گرفتن با ائمه هدى ع و علماى بزرگ دين پرده از چهره قوانين اسلام و سنت پيامبر ص بر مىداشتند . از سوى ديگر ، حج مىتواند ، مبدل به يك كنگره عظيم فرهنگى شود و انديشمندان جهان اسلام در ايامى كه در مكه هستند گرد هم آيند و افكار و ابتكارات خويش را به ديگران عرضه كنند . اصولا يكى از بدبختيهاى بزرگ اين است كه مرزهاى كشور اسلامى سبب جدايى فرهنگى آنها شود ، مسلمانان هر كشور تنها به خود بينديشند ، كه در اين صورت جامعه واحد اسلامى پاره پاره و نابود مىگردد ، آرى حج مىتواند جلو اين سرنوشت شوم را بگيرد . و چه جالب مىفرمايد : امام صادق ع در ذيل همان روايت هشام بن حكم : و لو كان كل قوم انما يتكلمون على بلادهم و ما فيها هلكوا ، و خربت البلاد ، و سقطت الجلب و الارباح و عميت الاخبار . . . « اگر هر قوم و ملتى تنها از كشور و بلاد خويش سخن بگويند و تنها به مسائلى كه در آن است بينديشند همگى نابود مىگردند و كشورهايشان ويران مىشود ، منافع آنها ساقط مىگردد و اخبار واقعى در پشت پرده قرار مىگيرد » ( 2 ) . 4 - بعد اقتصادى حج - بر خلاف آنچه بعضى فكر مىكنند ، استفاده از كنگره عظيم حج براى تقويت پايه‌هاى اقتصادى كشورهاى اسلامى نه تنها با روح

--> ( 1 ) وسائل الشيعه ج 8 صفحه 9 . ( 2 ) همان مدرك سابق .